Zərərin ödənməsi: Hüququ pozulan şəxs tam əvəz tələb edə bilər
Edliyyeinfo.az: Mülki hüququn əsas prinsiplərindən biri də hüququ pozulan şəxsin pozuntu nəticəsində çəkdiyi zərərin tam bərpa olunmasıdır. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 21-ci maddəsi bu məsələni geniş şəkildə tənzimləyir və zərərçəkən şəxsin hüquqlarının qorunmasına yönəlib.
Zərərin əvəzinin tam ödənilməsi hüququ
Məcəllənin 21.1-ci bəndinə əsasən, əgər bir şəxsə zərər vurulubsa, o, bu zərərin tam ödənilməsini tələb etmək hüququna malikdir. Lakin burada bir istisna var: əgər qanunvericilikdə və ya tərəflər arasında bağlanmış müqavilədə zərərin yalnız qismən ödənilməsi nəzərdə tutulubsa, bu zaman həmin şərt tətbiq olunur.
Bu müddəa onu göstərir ki, qanun ümumilikdə zərərin tam bərpasını nəzərdə tutur, lakin tərəflərin iradəsi və ya xüsusi hüquqi normativ aktlar bu ümumi prinsipi məhdudlaşdıra bilər.
Zərərin tərkibi: real zərər və əldən çıxmış fayda
21.2-ci bəndə əsasən, “zərər” anlayışı iki əsas hissədən ibarətdir:
-
Real zərər – bu, zərərçəkənin faktiki olaraq itirdiyi, xərclədiyi və ya itirmək məcburiyyətində qaldığı əmlak və ya vəsaitdir. Buraya, məsələn, bir əmlakın məhv edilməsi, zədələnməsi, hüququn bərpası üçün çəkilən məcburi xərclər və sair aid edilir.
-
Əldən çıxmış fayda – bu, hüquq pozuntusu baş verməsəydi, şəxsin əldə edə biləcəyi gəlirdir. Misal üçün, bir sahibkarın avadanlığı qanunsuz şəkildə sıradan çıxarılıbsa və o bu müddət ərzində məhsul istehsal edə bilməyibsə, həmin itirilmiş gəlir əldən çıxmış fayda hesab olunur.
Beləliklə, qanun həm faktiki itkiləri, həm də gözlənilən gəlirlərin itirilməsini zərər kimi tanıyır.
Zərərçəkənin davranışı da nəzərə alınır
Maddənin 21.3-cü bəndi isə məsuliyyətin qiymətləndirilməsində mühüm aspekti ortaya qoyur: zərərin məbləği müəyyən edilərkən təkcə zərər vuranın deyil, zərərçəkənin və digər aidiyyəti şəxslərin davranışı da nəzərə alınmalıdır.
Əgər zərərçəkənin özü və ya onun nümayəndəsi zərərin yaranmasına və ya artmasına şərait yaradıbsa, bu da zərərin məbləğinin müəyyənləşdirilməsində rol oynayacaq. Məsələn, əgər bir şəxs təhlükəli vəziyyətdə öz səhlənkarlığı nəticəsində zərər görürsə, o zaman məsuliyyət tam şəkildə qarşı tərəfin üzərinə qoyulmur. Bu, hüquqi ədalət prinsipinə əsaslanır.
Bu maddə bir daha göstərir ki, mülki hüquq münasibətlərində zərər və məsuliyyət balansı qanuni əsaslarla tənzimlənir. Hər bir şəxsə hüququ pozulduqda maddi və mənəvi zərərin ödənilməsini tələb etmək hüququ verilir. Ancaq bu proses zamanı həm təqsir, həm zərər miqdarı, həm də tərəflərin davranışı hüquqi qiymət almalıdır.
Zərərə məruz qalmış şəxslər hüquqlarını qorumaq üçün məhkəməyə müraciət edə, sübutlar təqdim edə və zərərin real dəyərinin müəyyən olunmasını tələb edə bilərlər.
