Son dövrlər ictimai müzakirələrdə paytaxtın Bakıdan köçürülməsi məsələsi yenidən gündəmə gəlmişdir. Sosial şəbəkələrdə və ictimai platformalarda müxtəlif fikirlər səsləndirilir, ayrı-ayrı regionlar yeni paytaxt üçün mümkün seçim kimi təqdim olunur. Bəzi yanaşmalar siyasi, bəziləri isə iqtisadi arqumentlər üzərində qurulur.
Amma ümumi mənzərəyə baxdıqda aydın olur ki, bu mövzu təkcə inzibati mərkəzin dəyişdirilməsi məsələsi deyil. Burada daha geniş bir sual dayanır: dövlət idarəçiliyinin gələcək modeli və regionların inkişaf balansı necə formalaşdırılmalıdır?
Beynəlxalq təcrübədə bu istiqamətdə ən çox istinad olunan nümunələrdən biri Qazaxıstanın Astana təcrübəsidir. Almatıdan Astanaya paytaxtın köçürülməsi yalnız coğrafi dəyişiklik olmayıb, eyni zamanda uzunmüddətli dövlət strategiyasının tərkib hissəsi kimi həyata keçirilmişdir. Yeni paytaxtın formalaşdırılması ilə ölkənin mərkəzində inzibati və iqtisadi baxımdan güclü bir idarəetmə mərkəzi yaradılmışdır.
Bu təcrübə göstərir ki, paytaxtın dəyişdirilməsi sadəcə şəhərin köçürülməsi deyil, genişmiqyaslı planlama, hüquqi tənzimləmə və mərhələli icra tələb edən dövlət layihəsidir. Burada infrastrukturun qurulması, idarəetmə sisteminin yenilənməsi və iqtisadi zonaların formalaşdırılması paralel şəkildə həyata keçirilir.
Hüquqi baxımdan isə bu cür qərarlar dövlət idarəçiliyinin ən həssas və kompleks sahələrindən biridir. Çünki paytaxt anlayışı təkcə coğrafi deyil, eyni zamanda konstitusion və inzibati hüquqi status daşıyır. Bu səbəbdən belə bir dəyişiklik yalnız sistemli hüquqi mexanizmlərlə, mərhələli şəkildə həyata keçirilə bilər. Dövlət orqanlarının yerləşməsi, əmlak münasibətləri, inzibati bölgü və keçid dövrünün idarə olunması kimi məsələlər xüsusi diqqət tələb edir.
Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, müasir paytaxt modeli yalnız inzibati mərkəz funksiyası daşımır. O, həm də iqtisadi aktivlik, sosial infrastruktur və ekoloji balansın vəhdətini təmin edən bir sistem olmalıdır. Planlı şəhərsalma, zonaların düzgün bölünməsi, nəqliyyat infrastrukturunun optimallaşdırılması və rəqəmsal idarəetmə bu modelin əsas elementləridir.
Bu mövzu ətrafında şəxsi yanaşmamı qeyd edərkən vurğulamaq istərdim ki, mən bu sahənin memarlıq və ya şəhərsalma mütəxəssisi deyiləm. Lakin hüquqşünas kimi baxdıqda hesab edirəm ki, belə strateji qərarlar yalnız inzibati deyil, həm də hüquqi və institusional baxımdan kompleks şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Şəxsi fikir olaraq düşünürəm ki, yeni paytaxt üçün Mingəçevir – Yevlax – Ağdaş xətti strateji baxımdan diqqətəlayiq seçim ola bilər. Bu yanaşmanın əsas səbəbi həmin ərazinin ölkənin coğrafi mərkəzinə yaxın olması, regionlararası əlaqələrin optimallaşdırılması və mövcud infrastruktur imkanlarıdır. Mingəçevirin enerji və sənaye potensialı, Yevlaxın nəqliyyat qovşağı kimi rolu və Ağdaşın genişlənmə imkanları bu modeli daha da əsaslandırır.
Bu seçim eyni zamanda Bakı üzərində olan inzibati yükün azaldılmasına və ölkənin mərkəzində yeni bir idarəetmə və iqtisadi mərkəzin formalaşdırılmasına şərait yarada bilər. Bununla yanaşı, regionların balanslı inkişafına da töhfə verə biləcək bir yanaşma kimi dəyərləndirilə bilər.
Sonda onu da xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, belə mühüm və strateji məsələlər dövlətin düşünən beyinləri, müvafiq icra strukturları və peşəkar ekspertlər tərəfindən hərtərəfli təhlil olunur. Bu cür mövzuların gündəmə gəlməsi isə ictimai diskussiyanın inkişafı baxımından müsbət haldır və dövlət idarəçiliyində alternativ baxışların formalaşmasına xidmət edir.
Nəticə olaraq, paytaxtın köçürülməsi ideyası müzakirə olunsa belə, bu məsələ emosional deyil, hüquqi, iqtisadi və strateji əsaslara söykənən ciddi dövlət yanaşması tələb edir. Əsas məqsəd yalnız yeni şəhər yaratmaq deyil, daha balanslı və dayanıqlı idarəetmə modelinin formalaşdırılması olmalıdır.
Zaur Quliyev
Hüquqşünas, mediator
