Mart ayı adətən baharın başlanğıcı kimi xatırlanır. Hava yavaş-yavaş isinməyə başlayır, ağaclar tumurcuqlayır, şəhərin üzünə bir az işıq gəlir. Amma Azərbaycan tarixində martın başqa bir üzü də var. O üz soyuqdur, qaranlıqdır, qan və od qoxusu ilə yadda qalıb. Ona görə 31 Mart bizdə sadəcə təqvimdəki bir gün deyil. Bu tarix yaddaşda ağrı kimi yaşayır.
1918-ci ilin martında azərbaycanlılara qarşı törədilən qırğınlar xalqımızın tarixində ən ağır faciələrdən biri oldu. Bakıda, Şamaxıda, Qubada və başqa yerlərdə dinc insanlar hədəfə alındı. Təkcə silahlı qarşıdurmadan söhbət getmirdi. Söhbət evində oturan, ailəsini qorumağa çalışan, sabaha çıxmaq istəyən günahsız insanlardan gedirdi. Qadın, uşaq, qoca fərqi qoyulmadan insanlara hücum edildi, yaşayış yerləri dağıdıldı, məhəllələr viran qaldı. Bir vaxt səs-küylə yaşayan evlərin yerində susqunluq qaldı.
Bu cür hadisələri illər sonra yazmaq asandır. Bir neçə cümlə ilə “faciə baş verdi” demək də asandır. Əsl çətin olan isə o günlərin insan həyatında nə demək olduğunu anlamaqdır. Təsəvvür etmək lazımdır: səhər açılır, insanlar gündəlik həyatına davam etməyə çalışır, amma bir anda hər şey dəyişir. Həyatın adi axarı qırılır. Evin qapısı təhlükəsizlik deyil, qorxu mənasına gəlir. Küçəyə çıxmaq ölüm riski olur. İnsan sabahı yox, bir saat sonranı düşünür. Faciə məhz budur. Tarix kitabına düşən hadisə əvvəlcə adi insanların həyatını parçalayan bir həqiqət olur.
31 Mart haqqında danışanda məsələni yalnız keçmişdə qalmış bir hadisə kimi təqdim etmək düz deyil. Bu, çox canlı və çox real bir mövzudur. Çünki belə faciələr təkcə baş verdiyi günlə bitmir. Onların ağrısı uzun illər yaşayır. Bir ailədə ata itirilir, başqa bir ailədə uşaq, başqa bir yerdə bütöv bir nəslin izi silinir. Bəzən tarixdə bir cümlə ilə keçilən hadisənin arxasında yüzlərlə yarımçıq qalmış həyat dayanır. Elə buna görə 31 Mart təkcə tarix deyil, həm də insan taleyidir.
Həmin günlərdə törədilən qırğınların məqsədi sadəcə insan öldürmək deyildi. Məqsəd qorxu yaymaq, insanları doğma yerindən qoparmaq, milli varlığı sarsıtmaq idi. Yəni məsələ bir neçə küçədə, bir neçə məhəllədə baş verən qarışıqlıqdan ibarət deyildi. Bu, daha dərin və daha ağır niyyət daşıyan zorakılıq idi. İnsanı öz evində yad hiss etdirmək, onu öz torpağında köməksiz qoymaq, səsini boğmaq istəyi vardı. Tarixin ən ağrılı tərəfi də budur: bəzi faciələr təsadüf olmur, planlı nifrətin nəticəsi olur.
Amma 31 Martın bizə göstərdiyi başqa bir həqiqət də var. Azərbaycan xalqı bu qədər ağır zərbə alsa da, yox olmadı. Qorxu ilə susmadı. Ağrı ilə parçalanmadı. Əksinə, yaşadığı faciələri yaddaşında saxladı və onları kimliyinin bir hissəsinə çevirdi. Bəzən xalqları ayaqda saxlayan təkcə güc olmur. Yaddaş da gücdür. Unutmamaq da müqavimətdir. Öz başına gələni adlandırmaq, onu gələcək nəsillərə danışmaq, həqiqəti susdurmamaq da bir iradə işidir.
Bu məsələdə ən vacib nüanslardan biri odur ki, 31 Martı yalnız mərasim dili ilə xatırlamaq kifayət etmir. Bu tarix canlı dillə danışılmalıdır. Elə danışılmalıdır ki, gənc adam da başa düşsün, yaşlı adam da. Elə yazılmalıdır ki, insan onu oxuyanda qarşısında sadəcə quru tarix yox, bir xalqın yaşadığı böyük ağrını görsün. Çünki yaddaşın ömrü onun necə danışılmasından da asılıdır. Əgər biz bu günü yalnız rəsmi sözlər içində saxlayırıqsa, bir müddət sonra o sözlər eşidilir, amma hiss edilmir. Halbuki 31 Mart hiss olunmalı tarixdir.
Bugünkü oxucuya bəzən elə gəlir ki, keçmişdə baş verən hər şey çox uzaqdadır. Sanki o ağrı artıq soyuyub. Amma belə deyil. Tarix təqvimdən uzaqlaşa bilər, xalqın yaddaşından yox. Bu gün də bir çox ailələr üçün 31 Mart uzaq bir kitab səhifəsi deyil. Bu, eşidilmiş hekayədir, nənədən, babadan qalan xatirədir, uşaq vaxtı eşidilən bir ahdır. Hər xalqın yaddaşında elə tarixlər olur ki, həmin tarixlər onun xarakterini formalaşdırır. 31 Mart da bizim üçün belə günlərdəndir.
Bu faciə həm də ona görə unudulmamalıdır ki, xalqın kimliyi yalnız zəfərlə qurulmur. Ağrılar da millətin yaddaşını formalaşdırır. Hansı çətinliklərdən keçdiyini bilən xalq öz sabahına daha ciddi yanaşır. Öz keçmişinə sahib çıxan xalq gələcəyini də daha möhkəm qurur. Bu mənada 31 Mart bizi zəiflətmək üçün yox, bizi ayıq saxlamaq üçün xatırlanmalıdır. Keçmişə baxmaq bəzən kədər gətirir, amma eyni zamanda düşüncə də gətirir. İnsan anlayır ki, tarix sadəcə öyrənilən mövzu deyil, qorunmalı həqiqətdir.
31 Martı anmaq qisas çağırışı deyil. Bu, daha çox ədalət və yaddaş məsələsidir. Biz bu günü ona görə xatırlayırıq ki, həqiqət itib-batmasın. Ona görə xatırlayırıq ki, bir xalqın başına gələn faciə susqunluq içində itib getməsin. Çünki susdurulmuş həqiqət zamanla yox olmur, sadəcə daha dərin bir yaraya çevrilir. Həqiqət danışıldıqca yük bir az da aydınlaşır. İnsan bilir ki, ən azı unutqanlıq baş vermədi. Bu da böyük şeydir.
Bu gün məktəblərdə, ailələrdə, mətbuatda 31 Martdan danışmaq ona görə vacibdir. Uşaqlar və gənclər bilməlidirlər ki, vətən anlayışı təkcə xəritədə görünən sərhədlərdən ibarət deyil. Vətən həm də xatirədir, itki-dir, qurbanların ruhuna sədaqətdir. Bir torpağın qiyməti yalnız onun məhsuldarlığında və ya gözəlliyində deyil. O torpağın üstündə yaşanan həyatda və o torpaq uğrunda çəkilən ağrıda da görünür. Şəhid sözü, itki sözü, ocaq sözü bizim tariximizdə təsadüfən bu qədər ağır səslənmir.
31 Mart haqqında yazanda insan istər-istəməz bir sualla üz-üzə qalır: bu qədər ağrıdan sonra bir xalqı ayaqda saxlayan nədir? Cavab çox sadədir. İnsan öz kimliyini unutmayanda, öz həqiqətinə sahib çıxanda, bir-birinə arxa duranda ayaqda qalır. Azərbaycan xalqı da məhz bunu etdi. Tarix boyu çox sınaqdan keçdi, çox zərbə aldı, amma özünü itirmədi. Çünki bu xalqın yaddaşında həm dərd var, həm də dözüm. Həm yas var, həm də qürur.
31 Martın ən ağır tərəfi ondadır ki, burada söhbət yalnız ölənlərdən getmir. Burada söhbət yarımçıq qalan həyatlardan gedir. Dünyaya gələcək, amma gələ bilməyəcək nəsillərdən gedir. Qayıdılacaq evlərdən, amma dönülməyən küçələrdən gedir. Süfrəyə əyləşəcək ailələrdən, amma dağılan ocaqlardan gedir. Faciə bəzən təkcə baş verən anda yox, baş verəndən sonra yaranan boşluqda daha aydın görünür. Həmin boşluq illərlə qalır. Bəzən görünmür, amma yaşamağa davam edir.
Ona görə də 31 Mart yalnız matəm günü kimi yad edilməməlidir. Bu tarix həm də xalqın yaddaşını topladığı gündür. İnsan həmin gün bir daha anlayır ki, unutmaq rahat görünə bilər, amma təhlükəlidir. Unudan xalqın əlindən həqiqət sürüşüb gedir. Yaddaşı olan xalq isə nə qədər çətinlik yaşasa da, öz yolunu tapır. Bu gün bizim borcumuz keçmişə baxıb kədərlənməklə bitmir. Bizim borcumuz onu doğru xatırlamaq, sadə və aydın dillə danışmaq, gələcək nəsillərə ötürməkdir.
Bəzən “tarixi unutmayaq” cümləsi çox işlənir və adi səslənir. Amma 31 Mart mövzusunda bu sözün içi doğrudan da doludur. Çünki burada söhbət sadəcə bir hadisənin tarixini yadda saxlamaqdan getmir. Burada söhbət vicdanı diri saxlamaqdan gedir. İnsan keçmişdə yaşanan ağrını tanıyanda bugünkü rahatlığın dəyərini daha yaxşı anlayır. Öz dövlətinin, öz bayrağının, öz dilinin nə qədər böyük mənası olduğunu daha dərindən hiss edir. Xalq üçün müstəqillik də, birlik də, təhlükəsizlik də göydən düşmür. Bunların hamısının arxasında itki ilə dolu bir tarix dayanır.
31 Mart bizə baharın təkcə çiçək açmaqdan ibarət olmadığını xatırladır. Bəzən baharın içində də qara gün olur. Amma tarix yalnız yas saxlamaq üçün deyil, möhkəmlənmək üçün də xatırlanır. Biz bu günü ananda baş əyirik, kədərlənirik, amma eyni zamanda bir həqiqəti də qəbul edirik: bu xalqı qorxutmaq olar, sındırmaq olmaz. Onun yaddaşına zərbə vurmaq olar, yaddaşını silmək olmaz. Onun canını incitmək olar, amma ləyaqətini əlindən almaq olmaz.
Elə buna görə 31 Mart qara tarix olmaqla yanaşı, həm də möhkəm yaddaşın tarixidir. Bu gün xalqımızın ürəyində həm ağrı, həm qürur, həm də məsuliyyət kimi yaşayır. Ağrı ona görə ki, günahsız insanlar həlak oldu. Qürur ona görə ki, xalq bu faciənin altında əzilib yox olmadı. Məsuliyyət ona görə ki, bu həqiqəti unutdurmamaq bizim boynumuza düşür.
31 Martı xatırlamaq keçmişə ilişib qalmaq deyil. Əksinə, gələcəyə daha ayıq baxmaqdır. Çünki tarixini tanıyan xalq sabahını daha möhkəm qurur. Keçmişini unutmayan xalq isə öz yerini, sözünü və kimliyini də unutmur. 31 Martın verdiyi ən böyük dərs də budur.
Gülnarə Allahverdiyeva
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi.
