İnformasiya texnologiyalarının inkişafı insan sivilizasiyasının ən böyük nailiyyətlərindən biridir. Bu inkişaf nəticəsində kommunikasiya, təhsil, ticarət, idarəetmə və əyləncə sahələrində böyük dəyişikliklər baş vermişdir. Lakin texnologiyanın sürətli irəliləyişi ilə yanaşı, onun mənfi tərəfləri də ortaya çıxmışdır. Belə mənfi hallardan biri də kibercinayətkarlıqdır – yəni kompüter və internet texnologiyalarından cinayət məqsədi ilə istifadə.
Kibercinayətkarlıq anlayışı geniş məna daşıyır. Buraya fərdi və ya korporativ məlumatların oğurlanması, bank kartı fırıldaqları, sosial şəbəkələrdə saxta profillər vasitəsilə dələduzluq, virus və zərərli proqramların yayılması, dövlət informasiya sistemlərinə kiberhücumlar və digər oxşar hərəkətlər daxildir. Müasir dünyada bu cür cinayətlərin məqsədi həm maddi qazanc əldə etmək, həm də siyasi və ya ideoloji təsir göstərmək ola bilər.
Kibercinayətkarlığın artmasının bir neçə əsas səbəbi var. Birincisi, internetin qlobal və açıq xarakteri bu cür cinayətləri asanlaşdırır. İkincisi, bir çox istifadəçilərin informasiya təhlükəsizliyi qaydalarına laqeyd yanaşması cinayətkarlar üçün geniş imkanlar yaradır. Üçüncüsü, bəzi hallarda qanunvericilik bu sahədə hələ tam formalaşmadığı üçün cinayətkarlar məsuliyyətdən yayınmağa nail olurlar.
Texnologiyanın inkişafı ilə birlikdə cinayətkar metodlar da təkmilləşir. Məsələn, əvvəllər sadə viruslarla məlumat oğurluğu həyata keçirilirdisə, bu gün süni intellekt və “phishing” (saxta saytlar vasitəsilə məlumat ələ keçirmə) texnologiyaları istifadə olunur. Hətta bəzi kiberhücumlar dövlətlər səviyyəsində həyata keçirilir və bu, artıq beynəlxalq təhlükəsizlik üçün real təhdid sayılır.
Kibercinayətkarlıq təkcə fərdlərə deyil, həm də dövlətlərə və şirkətlərə böyük zərər vurur. Şəxsi məlumatların oğurlanması insanların maliyyə itkilərinə və mənəvi zərbələrə səbəb olur. Bank sistemlərinə və dövlət portallarına edilən hücumlar isə iqtisadi sabitliyi poza, cəmiyyətin etimadını sarsıda bilər.
Sosial şəbəkələrdə yayılmış saxta xəbərlər və manipulyativ məlumatlar ictimai rəyi dəyişdirə, sosial gərginlik yarada bilər. Buna görə də kibercinayətkarlıq artıq təkcə texnoloji problem deyil, həm də ictimai və milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirilir.
Kibercinayətkarlığın qarşısını almaq üçün kompleks yanaşma tələb olunur. Burada dövlətin, özəl sektorun və vətəndaş cəmiyyətinin birgə fəaliyyəti vacibdir. Azərbaycan Respublikasında da bu sahədə mühüm addımlar atılmışdır. Xüsusilə, Elektron Hökumətin İnkişafı Mərkəzi, Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidməti və AzCERT (Azərbaycan Kompüter Təhlükəsizliyi Hadisələrinə Cavab Koordinasiya Mərkəzi) kimi qurumlar kibertəhlükəsizlik sahəsində fəaliyyət göstərirlər.
Eyni zamanda, ölkədə “Kibertəhlükəsizlik strategiyası” qəbul olunmuş, dövlət və özəl təşkilatlarda informasiya sistemlərinin qorunması üzrə standartlar müəyyən edilmişdir. Bu tədbirlər vətəndaşların və təşkilatların rəqəmsal təhlükəsizliyini təmin etməyə yönəlib.
Kibercinayətkarlığa qarşı mübarizənin ən mühüm tərəfi maarifləndirmədir. Hər bir vətəndaş informasiya təhlükəsizliyi qaydalarını bilməli və gündəlik həyatında tətbiq etməlidir. Məsələn, güclü parollar seçmək, şübhəli keçidlərə daxil olmamaq, proqram təminatını vaxtaşırı yeniləmək, ictimai Wi-Fi şəbəkələrində şəxsi məlumatları paylaşmamaq kimi sadə qaydalar böyük problemlərin qarşısını ala bilər.
Məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində kibertəhlükəsizlik mövzusunda dərslərin keçirilməsi, uşaqların və gənclərin bu sahədə maarifləndirilməsi də gələcək üçün çox vacibdir. Çünki gənc nəsil rəqəmsal mühitin əsas istifadəçisidir və onların düzgün biliklərə sahib olması gələcək təhlükələrin azalmasına kömək edəcəkdir.
Nəticə etibarilə, kibercinayətkarlıq XXI əsrin ən ciddi qlobal problemlərindən biridir. Texnologiya həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrildikcə, bu cinayət növünün yaratdığı təhlükələr də artır. Ona görə də dövlət, cəmiyyət və hər bir fərd bu məsələyə ciddi yanaşmalı, öz məsuliyyətini dərk etməlidir. Yalnız bu halda biz təhlükəsiz, etibarlı və davamlı rəqəmsal gələcək qura bilərik.
Daşdəmirov Elşad Rasim oğlu
Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının üzvü
38 saylı Vəkil Bürosunun vəkili
Tel: (+99450) 210 29 24
